Lan egiten dutenei egindako bi promesa: ahotsa eta jabetza

Laburpen exekutiboa

Ondoko txostena Laneko Demokraziari buruzko Goi Mailako Adituen Batzordeak prestatu du, Bigarren Lehendakariordetzak eta Lan eta Ekonomia Sozialeko Ministerioak 2025eko otsailean deituta.

Azken urteotan lortutako lorpen nabarmenak gorabehera —bereziki dimentsio anitzeko lan-erreforma bat azpimarratuz, langabezia murriztu eta hazkunde ekonomikoa bultzatu duena, Espainia Europar Batasuneko ekonomia liderretako bat bihurtuz— Espainiako Gobernuak anbizio handiagoa du oraindik. Izan ere, Konstituzioak berak anbizio handiagoa izatera deitzen du.

Laneko Demokraziari buruzko Goi Mailako Adituen Batzordearen eginkizuna Espainiako Konstituzioko 129.2 artikuluaren aplikazioa aztertzea izan da, Espainiak eta munduko herrialde guztiek aurre egin behar dioten krisi anitzeko egoerari irtenbide posible gisa. Egoera hori desberdintasun ekonomiko eta sozialaren hazkundeak eta baliabide naturalen agortzeak ezaugarritzen dute, eta horrek guztion etorkizun jasangarria mehatxatzen du.

Adituen Batzordearen lana hiru mandatutan banatu zen:

1. Diagnostikoa: 129.2 artikuluaren historia, edukia eta egungo aplikazioak aztertzea, eta haren aplikazioak irtenbideak eskain ditzakeen gaur egungo arazoak identifikatzea.
2. Estrategia: 129.2 artikulua etorkizunean aplikatzeko ibilbide bat proposatzea.
3. Politika: Espainiako lurralde- eta ekonomia-aniztasunaren kulturara, bai eta Europar Batasunaren testuinguru zabalagora ere, egokigarriak diren, ikerketan oinarritutako irtenbide zorrotzak, berritzaileak eta kostu-eraginkorrak eskaintzen dituzten tresna legegileak eta bestelako baliabideak identifikatzea.

129.2 artikuluak promesa bikoitza egiten die Espainiako langile guztiei: ahotsa izateko sarbidea eta jabetzarako sarbidea. Adituen azterketak ondorioztatu zuen 129.2 artikulua ez dela gaur egun lege-araudi eraginkor baten bidez aplikatzen. Izan ere, Espainia Europar Batasuneko herrialde gutxien garatuenen artean dago langileak ekonomiaren funtsezko osagai gisa aitortzeari dagokionez, bai lantokiko parte-hartze demokratikoa ahalbidetzen duten egitura instituzionalen aldetik, bai langileek enpresetako akzioen jabetzarako duten sarbideari dagokionez. Aldi berean, Batzordeak Espainiako zenbait enpresa ere identifikatu zituen 129.2 artikuluaren aplikazio eredugarria egiten duten adibide gisa, bereziki langileen kooperatibak, munduko sendoenetakoak baitira. Batzordeko kideek bat egin zuten esatean 129.2 artikuluaren aplikazio zorrotzagoa oso eraginkorra izan litekeela Espainia EBko jardunbide egokien liderren artean kokatzeko eta Draghi Txostenak (2024) Europar Batasunaren erronka nagusitzat identifikatutako produktibitate-eskalan gora egiteko. Zehazki, Batzordeak enpresen demokratizazioa gomendatu zuen 129.2 artikuluaren aginduak betetzeko bitarteko gisa, lan-inbertitzaile guztiek ahotsa eta parte-hartzea izan dezaten bidea irekiz, eta esku-hartze publikoaren beharra azaltzeko froga objektiboak eta argudio ekonomiko eta politiko sendoak bildu zituen.

Batzordeak ondorioztatu zuen enpresaren demokratizazioak aukera garrantzitsuak eskaintzen dituela erronka nagusiei heltzeko eta egungo joera negatiboak iraultzeko, bereziki honako hauei dagokienez:

1. Espainiako ETEek pairatzen duten ondorengotza-krisia (kalkulatzen da ETEen jabeen heren bat hurrengo hamarkadan erretiroa hartuko duela, eta horrek urtero gutxi gorabehera 600.000 lanpostu arriskuan jarriko dituela; gehiengo handi batek ez du ondorengotza-planik);
2. Lehiakortasun-atzerapena (bereziki enpleguaren kalitatean eta berrikuntzan; inbertsioak egin arren, Espainiako ekonomiak zailtasunak izan ditu berrikuntzak langileen produktibitatea handitzeko baliatzeko, haiek ordezkatu, azpikontratatu edo lan-baldintzak prekarizatu beharrean);
3. Lantokiko IAren gehiegikeriak eta erabilera okerrak (sektoreak aldaketa masiboak ezartzen eta bizitzen ari dira, langileen autonomia eta pribatutasuna mehatxatzen dituzten moduan, teknologia berrien hedapen seguru eta eraginkorrean haiek inplikatzeko plan eskasekin);
4. Subiranotasun ekonomikoaren eta lurralde-erresilientziaren galera (kapital transnazionala mugikorra da, baina langileak eta tokiko komunitateak neurri handi batean lurralde jakin batera lotuta daude; horrek eskualdeek inbertsio- eta desinbertsio-erabaki korporatiboetatik eratorritako arriskuaren zati neurrigabea jasatea dakar, erabaki horietan ahotsik izan gabe);
5. Balio-katearen zatiketa eta lan-informaltasuna (inbertitzaile urrunek etekinak ateratzen dituzte zerga-erregimenen arteko “konparazio hertsatzailearen” bidez eta ezkutuko, ordaindu gabeko edo gutxi ordaindutako langileen kontura);
6. Gizarte zibilaren eta sindikatuen ahultzea (sindikatuen bazterketak zuzeneko lotura du desberdintasunaren hazkundearekin eta lan-baldintzen okertzearekin, eta gobernuak eta enpresak bazkide eraikitzailerik gabe uzten ditu);
7. Pobrezia eta desberdintasuna (Espainian lan-pobrezia tasa %13,7koa da, eta bikoiztu egiten da etorkinen artean);
8. Erakunde demokratikoekiko atxikimendu-galera (erakunde demokratikoak ahultzen ari dira autoritarismoaren gorakadaren eta herritarren desafezioaren ondorioz, lantokiko kudeaketa-praktika ez-parte-hartzaile edo autokratikoek elikatuta);
9. Ingurune naturalaren narriadura (Lurrarekiko elkarrekintza segururako gizateriaren bederatzi muga biofisikoetatik zazpi dagoeneko gainditu dira, eta demokratizatu gabeko enpresak ingurumen-kaltearen eta klima-aldaketa globalaren zati neurrigabe baten erantzule dira; gainera, Espainiako lurraldearen hiru laurden desertifikazio-arriskuan daude).

Ondorio horiek kontuan hartuta, eta ikerketa zientifikoan eta datuetan, adituen testigantzetan eta EBko beste herrialde batzuetako jardunbide onenekin egindako konparazioetan oinarrituta, Batzordeak aukera praktikoak identifikatu zituen enpresa-erakundeetan gizarte-, ingurumen- eta ekonomia-kontsiderazioak orekatzeko. Horiek ikerketa-emaitza zehatzen, lege-proiektuen eta politika-proposamen zehatzen bidez aurkezten dira.

GOMENDIO NAGUSIAK

Laneko Demokraziari buruzko Adituen Batzordeak Espainiako Gobernuari eta haren gizarte-eragileei honako ikuspegi estrategiko hau aplikatzea gomendatzen die, Espainiako enpresak Europako erakunde parte-hartzaile eta berritzaileenak bihurtzeko diseinatua. Estrategia honek langileen parte-hartzea sustatzen du 129.2 artikuluan identifikatutako bi zutabe osagarrien inguruan egituratuta: ahotsa eta jabetza, eta horiek estatu- eta europar-mailan erabiltzeko tresnak eta gomendioak eskaintzen ditu.

AHOTSA

1. Langileen parte-hartzea sendotzeko eta eskakizun legal berriak ezartzea enpresaren erabaki operatiboetan, Enpresa Kontseiluen eta Langileen Ordezkarien eskumenak indartuz, bereziki lan-eremuan adimen artifiziala hedatzeari eragiteko eta horri onespena emateko ko-erabaki eskubide berri baten bidez.
2. ILangileak erabaki estrategikoetan sartzea Administrazio Kontseiluen bidez, Europako kudeaketako jardunbide onenekin bat datozen gutxieneko estatuten atalekin, eta horiek gainditzeko helburuarekin (kontseiluko kideen herena 50 eta 1.000 langile arteko enpresetan; 1.000 langiletik gora, kontseiluko kideen erdia langileentzat).

JABETZA

1. Gutxieneko atal legalak, langileei akzioen jabetzaren %2ra sarbidea irekitzearekin hasten direnak.
2. Akzioak eskuratzeko eta transferentzia bizkortzeko diseinatutako Herritarren Funts berriak, Espainiako enpresak erresilienteagoak eta finantza-eragile erauzleen mendekotasun txikiagokoak izan daitezen; horrez gain, ESOP motako finantzaketa-mekanismo berri batek babestutako trantsizio-plan bat, langileek beren enpresako akzioak eskuratu ahal izan ditzaten sortzailearen edo jabearen erretiroaren aurreikuspenaren aurrean.

INPLEMENTAZIOA: pizgarrietan oinarritutako ibilbide dinamikoa enpresa bakoitzarentzat

Gutxieneko lege-betetzeaz harago, gobernuak enpresak proposatutako ibilbidean aurrera egitera bultzatuko dituzten mekanismoak ezarri beharko lituzke. Horretarako, Batzordeak txosten-tresna berri bat proposatu du: Garapen Demokratiko Korporatiboaren aurkibidea, langile-inbertitzaileek ahotsari eta jabetzari duten sarbidea neurtzen duten Parte-hartze Puntuazio Eskala bietan oinarritua. Garapen Demokratiko Korporatiboaren Indizetik bildutako datuak ondoren bonus/malus motako pizgarri-mekanismo batean erabiliko dira, ahotsari eta jabetzari sarbide handiagoa duten mailak saritzeko (eta maila apalagoak desinzentibatzeko). Mekanismo horrek politika-esparru bat gidatuko du, diru-laguntza publikoak, sozietate-zerga tasak, pizgarri fiskalak, kontratazio publikora sarbide pribilegiatua eta abar mobilizatuz, aurrerapen handiagoa sustatzeko.